تبلیغات
موسیقی ما - نقد موسیقی، محمدرضا لطفی و باقی ماجرا
نقد موسیقی، محمدرضا لطفی و باقی ماجرا | موسیقی دستگاهی ,

بحثی پیرامون نقد متقابل موسیقدانان

نقد موسیقی، محمدرضا لطفی و باقی ماجرا

نقد موسیقی برخلاف نقد سینمایی که بسیار جا افتاده و پذیرفته شده است، در کشور ما جایگاه شایسته ای ندارد و این موضوع در سال های اخیر  بارها از سوی اهالی مطبوعات و گاه موسیقی به عنوان یک نقص هنری جامعه ایرانی مطرح شده است. در همین خصوص سال گذشته موسسه نغمه شهر وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران اقدام به برگزاری جلسات نقد نغمه کرد که در هر یک از آنها یک اثر تازه انتشار یافته با حضور آهنگساز آن مورد نقد و بررسی قرار می گرفت. این حرکت نوپا با اقبال نسبی علاقه مندان موسیقی روبرو شد و توانست در هشت برنامه تعدادی از اهالی موسیقی را در دو جایگاه مولف و منتقد، روبروی هم قرار دهد. از جمله نتایج این گونه نشست ها، اظهار نظر بی پرده برخی صاحب نامان موسیقی نسبت به کار دیگران بود. چیزی که به ندرت می توان در تاریخ موسیقی معاصر جستجو کرد. با این وجود جامعه موسیقیدان همچنان نسبت به نقد یکدیگر، محافظه کاری نشان می داد و کمتر چهره ای حاضر می شد کار همکارش را مورد ارزیابی قرار دهد که ریشه های آن را می بایست در رفتار ویژه مردم ایران جستجو کرد.

شخصیت تو در تو و پیچیده ایرانیان در طول تاریخ، همواره مانع از بروز نقدهای بی پرده شده است. ایرانیان عادت دارند در روبرو یا از کاری تعریف کنند و یا حداکثر سکوت نمایند ولی وقتی چشم صاحب کار را دور می بینند، به منتقدان جدی آن اثر تبدیل می شوند! این ویژگی در بین افراد مشهور به مراتب قوی تر است و کمتر پیش می آید که یک صاحب نام عرصه فرهنگ و هنر و به ویژه موسیقی، آشکارا از کار همکار در قید حیات خود ایراد بگیرد. گر چه انتقاد از آثار درگذشتگان، امری رایج و بدیهی در فرهنگ ایرانی بوده است ولی نقد رو در رو به شکل جدی هیچ گاه نداشته ایم. اما این یخ محافظه کاری کم کم در حال آب شدن است و در یک سال اخیر، علاوه بر برگزاری نشست های نقد نغمه، شاهد رویدادهایی بودیم که فضای گفتمان موسیقی بین موسیقیدانان صاحب نام را تغییر داده است. این نوشتار به طور مستند وقایع یک سال اخیر را پی گیری می کند.

وقتی محمدرضا لطفی پس از 25 سال غربت نشینی برای اقامت پایدار، پا به میهن نهاد، ابتدا همگان منتظر اتفاقاتی نظیر سال های 56 تا 60 خورشیدی بودند ولی با انتشار نوار خموشانه که لطفی در یک سوی آن به کمانچه نوازی پرداخته و در جلد آن هم به همه کمانچه نوازان زنده و مرده این دیار خرده گرفته بود، همه نگاه ها را تغییر داد. طرح سنت و اصالت و به طور کلی درست و غلط نواختن این ساز از سوی لطفی گر چه بحثی بیهوده و غیر مفید برای ساز کمانچه و کمانچه نوازی بود ولی این حسن را داشت که فضای جدیدی را پیش روی موسیقیدانان حرفه ای و صاحب نام گشود. شاید خود لطفی هم به این وجه قضیه نظری نظری نداشت ولی در نهایت مایه خیر و برکت بود. این اتفاق را می توان با یک زمین لرزه زیانبار مقایسه کرد که بر اثر آن عده ای به شدت آسیب می بینند و در عوض اطرافیان به کمک شان می شتابند. در واقع مرگ و ویرانی یک روی زمین لرزه است و تقویت حس نوع دوستی روی دیگر آن که هر دو اجتناب ناپذیرند.

پس از انتشار نوار خموشانه که به طور معمول خریداران و مخاطبان اش محدودی بود، زمزمه هایی صرفاً در بین اهل موسیقی بروز داشت ولی در حوزه عمومی نمودی نداشت. اما با انتشار متن جنجالی جلد نوار در روزنامه همشهری که خوانندگان زیادی داشت، ناگهان فضای نقد هنری دگرگون شد و حرف های پشت پستو به رسانه ها راه یافت. علاوه بر سه کمانچه نواز مطرح یعنی کیهان کلهر، سعید فرجپوری و مهدی آذرسینا، که به نوعی مخاطبان متن نوار خموشانه بودند، هوشنگ کامکار و کیوان ساکت هم به جمع منتقدان لطفی پیوستند. این وضعیت مدتی به حالت تعلیق در آمد تا اینکه رسانه ها رسماً اعلام کردند محمدرضا لطفی پس از 25 سال در داخل کشور به روی صحنه می رود. لطفی در اینجا هم از فرصت استفاده کرد و هنگام برگزاری نشست خبری کنسرت اش با خبرنگاران، به صراحت از دو یار قدیمی اش حسین علیزاده و محمدرضا شجریان انتقاد کرد که چرا از وقتی وی پا به ایران نهاده است، تا کنون حتی تلفنی به او نزده اند و یا جواب تلفن اش را نداده اند. این انتقادات و همچنین نقطه نظرات وی در انبوه گفت و گوهایش با رسانه های مختلف در کنار مطالب جلد نوار خموشانه، توقع اذهان عمومی را بالا برد و آنها را برای دیدن یک اتفاق کم نظیر در شب های کنسرت کاخ نیاوران آماده کرد.

اما پایان سه شب کنسرت پر هیاهوی محمدرضا لطفی به همراه محمد قوی حلم، داستان دیگری برای جامعه موسیقی رقم زد. اگر از نقدهای تند و تیز و گاه ملایم اهالی مطبوعات بگذریم –که همواره به بی سوادی از سوی غالب موسیقیدانان متهم می شوند- اظهار نظر پرویز مشكاتیان در خصوص كنسرت اخیر محمدرضا لطفی قابل تأمل بود. در واقع صحبت های وی ادامه همان جریانی بود که یک سال پیشتر توسط فرجپوری، کلهر، آذرسینا و هوشنگ کامکار آغاز شده بود. مشکاتیان در گفت و گو با خبرگزاری فارس گفت: من بهترین كار لطفی را در ابوعطا می‌دانم، آنهم ابوعطایی كه در سفارت آلمان با شجریان اجرا كرد. آن اجرا یكی از زیباترین ابوعطاهای ایرانی است. شجریان بعد از آن، آواز زیباتر دارد اما لطفی كار باشكوه‌تر از آن ندارد. وی همچنین با تاكید بر بزرگی و اهمیت لطفی در موسیقی ایرانی طی چند دهه گذشته، تصریح كرد: اگر آن شب لطفی را من در اندازه همین ابوعطا هم می‌دیدم باز برایم پذیرفتنی بود و می‌گفتم در عرض 25 سال توانسته خودش را حفظ كند. اما متأسفانه خیلی بدتر بود. فكر كردم كه خواب می‌بینم. هنوز برایم جا نیفتاده كه چه اتفاقی برای لطفی افتاده بود و چرا چنین شد.

انتقاد مشکاتیان به کیفیت کنسرت یار دیرینه اش محمدرضا لطفی با واکنش متفاوت اهالی موسیقی و مطبوعات مواجه شد و هنوز این بحث داغی خود را از دست نداده بود که جلال ذوالفنون نوازنده پیشکسوت سه تار در انتقاد به برخی اظهار نظرهای محمدرضا شجریان، استاد مسلم آواز ایران که در جریان سفرهای خارجی خود با چند رسانه و خبرگزاری خارجی به گفت و گو نشسته بود، جوابیه بلند بالایی را در  12 بند به روزنامه اعتماد داد تا چاپ کنند. پس از وی، هوشنگ کامکار سرپرست گروه موسیقی کامکارها نیز در گفت و گو با خبرگزاری مهر، کیفیت کنسرت گروه آوا را مورد نقد قرار داد و گفت: استاد مسلم بودن محمدرضا شجریان در حوزه آواز بر کسی پوشیده نسیت اما این موضوع باعث نمی شود که استاد در هر کنسرت و هر اجرایی موفق عمل کند. به همین دلیل با وجود تمام احترامی که برای شجریان قائل هستم اما معتقدم که کنسرت گروه "آوا" در شان موسیقی سنتی و همچنین آواز ایشان نبود. کامکار در ادامه، دلایل خود را اینگونه بیان کرد: در یک نگاه کلی به کنسرت شجریان و گروه آوا به خوبی متوجه می شویم که اجرای این گروه جدا از آواز شجریان از جهت تنظیم و ساخت قطعات و همچنین تصنیف های انتخاب شده ضعیف بود و در حد و اندازه استاد شجریان نبود و من تنها توانستم قسمت اول کنسرت را ببینم ولی همان اندازه از کنسرت را که دیدم رضایت بخش نبود و باید متذکر شوم که متاسفانه شاهد اجرایی شلوغ بودم و به همین دلیل معتقدم که قدرت خوانندگی استاد با توانایی اجرای نوازنده های گروه اختلاف فاحشی داشت.

اینکه موسیقیدانان حرفه ای و صاحب نام، با حفظ حریم اخلاقی به کار یکدیگر انتقاد می کنند، میوه تازه و شیرینی است که از کاشت نهال به ظاهر بی ثمر محمدرضا لطفی در خصوص کمانچه نوازی معاصر حاصل شده است. اکنون آن حجب و حیای بی مورد گذشته که بین موسیقیدانان مشهور بود، کم کم از بین می رود و تعارفات معمول جای خود را به بحث های جدی و احتمالاً سازنده می دهد. در این فضای جدید می توان خوشبین بود مجریان موسیقی هنری ایران در اجراها و تنظیم برنامه های مختلف خود تجدید نظر کنند و صرفاً معیار قضاوت کارشان را اقبال عمومی قرار ندهند. بی گمان اگر ده هزار نفر از توده مردم برنامه استاد شجریان را موفق توصیف کنند، اظهار نظر فردی چون هوشنگ کامکار در این خصوص اعتبار خود را از دست نمی دهد و بین اهل فن خریدار خود را خواهد داشت و احتمالاً اثر مثبتی بر جریان موسیقی هنری ایران خواهد گذاشت. اگر این چند رویداد خجسته به یک سنت نیکو و پایدار تبدیل شود، بی گمان آغازگرش محمدرضا لطفی است که همواره در موسیقی هنری ایران جریان سازی می کند.

این مطلب با تغییراتی در همشهری آنلاین کار شده است

 محمد رضا لطفی

 محمد رضا لطفی

 


نوشته شده توسط هوشنگ سامانی در شنبه 10 شهریور 1386 و ساعت 10:09 ق.ظ
نوشته های پیشین
+ یک لر موسیقیدان+ ممد نبودی ببینی+ حسین علیزاده از 56 تا 86+ واژه ها و مفاهیم خلط شده اند+ نقد موسیقی، محمدرضا لطفی و باقی ماجرا + سیطره ستاره ها بر رسانه ها+ روزنه ای به دریای نور+ بلای بی دقتی در موسیقی نویسی+ بتراش ای سنگتراش+ این موسیقی کوبیدنی است

صفحات: